Elkaar niet loslaten

Over vrijheid, herdenken, ontmoeting en wat verhalen van ons vragen

Op 18 september stond ik ’s middags in het stadhuis van Eindhoven, waar we stilstonden bij de bevrijding van de stad. Een paar uur later liep ik als scheidsrechter door een tot sportarena omgebouwde Philipszaal in het Parktheater. Twee totaal verschillende plekken. En toch ging het voor mij die dag eigenlijk steeds over hetzelfde. Over mensen. Over verhalen die worden doorgegeven. En over de vraag hoe we elkaar blijven zien, juist wanneer onze geschiedenis, achtergrond of ervaringen van elkaar verschillen.

Als programmamaker bij het Hornemann Huis houd ik me veel bezig met de vraag hoe we verhalen uit het verleden verbinden aan de wereld van nu. Daarnaast mag ik voorazitter zijn van MIMA (voorheen Mies-en-Scène), waar echte levensverhalen het vertrekpunt vormen voor ontmoeting en theater. Op 18 september kwamen die twee werelden heel vanzelfsprekend bij elkaar.

In het stadhuis werd Vrouwen in Verzet vertoond, een film van MIMA. Geen groot historisch overzicht, maar persoonlijke verhalen over oorlog en verzet, vluchten, opnieuw beginnen en de betekenis van vrijheid. Dien draagt een geschiedenis uit de Tweede Wereldoorlog met zich mee. Sanaz, afkomstig uit Iran, heeft een ander levensverhaal, maar in hun ervaringen zitten duidelijke raakvlakken: vrijheid, onvrijheid, verzet en opnieuw beginnen. Door die verhalen naast elkaar te zetten, krijgen grote begrippen als oorlog en vrijheid een menselijk gezicht.

Na de film vertelde Sanaz verder over haar eigen verhaal. Open en persoonlijk. Het liet opnieuw zien hoe krachtig het kan zijn wanneer iemand niet namens een groep spreekt, maar gewoon begint bij zichzelf: dit is wat ik heb meegemaakt.

• 

Die middag mocht ik zelf ook spreken. Voor mij kwam het steeds terug bij één vraag: Wat heeft die geschiedenis met ons te maken, vandaag?

We herdenken. We leggen bloemen. We noemen namen. Dat moeten we blijven doen. Maar minstens zo belangrijk is hoe we herdenken.

Een herdenking moet niet alleen over mensen worden gemaakt, maar met mensen. Met de mensen die verhalen met zich meedragen. Met volgende generaties. En met mensen voor wie vrijheid en onvrijheid geen abstracte begrippen zijn. Juist dan wordt herdenken meer dan terugkijken. Dan ontstaat ontmoeting en krijgt geschiedenis betekenis in het heden.

Een herdenking moet niet alleen over mensen worden gemaakt, maar met mensen.

Bij het Hornemann Huis begint dat bij Edo en Lex Hornemann, twee Eindhovense jongens die werden vervolgd en in april 1945 in Hamburg werden vermoord. Hun verhaal raakt aan vragen die ook nu betekenis hebben. Wat gebeurt er wanneer mensen buiten de samenleving worden geplaatst? Wanneer anderen zwijgen, wegkijken of juist besluiten iets te doen?

Herdenken gaat voor mij daarom niet alleen over wat voorbij is. Het gaat ook over verantwoordelijkheid.

Later die middag kwamen opnieuw generaties bij elkaar. We ontmoetten onder anderen Henri Montgomery, kleinzoon van generaal Bernard Montgomery, en een kleindochter van Joe Cattini. De ontmoeting met Henri Montgomery vond ik bijzonder. Geschiedenis krijgt op zo’n moment ineens letterlijk een gezicht. Verhalen worden niet alleen bewaard in boeken en monumenten, maar ook door mensen die ze van generatie op generatie met zich meedragen.

Daarna ging mijn 18 september verder in het Parktheater, waar we met MES FEST tien jaar Mies-en-Scène vierden. De Philipszaal was veranderd in een sportarena. Tientallen mensen van verschillende leeftijden en achtergronden stonden er samen op de vloer. Extra bijzonder voor mij was dat mijn dochter Riva ook meespeelde. Samen op die vloer staan, ieder met een eigen plek in de voorstelling, maakte deze avond voor mij ook heel persoonlijk.

Ik liep er rond als scheidsrechter. Achteraf vond ik dat een mooi beeld voor die hele dag. We leven in een tijd waarin het soms lijkt alsof we voortdurend partij moeten kiezen. Voor of tegen. Winnaar of verliezer. Alsof ieder verschil uiteindelijk een wedstrijd moet worden. Maar een samenleving werkt anders.

Tijdens de voorstelling sprak ik een tekst uit die voor mij precies daarover ging: Ze zeggen dat de wereld steeds harder wordt. Maar als je goed luistert, hoor je iets anders. Je hoort de buurvrouw die vraagt hoe het gaat. De docent die een leerling nog één kans geeft. De vrijwilliger die iedere week opnieuw komt. De mantelzorger die blijft. Dat is óók het geluid van een samenleving. Alleen maakt het minder lawaai.

Misschien is dat wat mij het meest bijblijft van deze 18 september. Niet één groot moment, één speech of één verhaal. Maar al die ontmoetingen bij elkaar. Een vrouw die haar geschiedenis vertelt. Iemand die luistert. Een verhaal dat wordt doorgegeven. Mensen die elkaar ontmoeten terwijl ze niet vanzelfsprekend dezelfde achtergrond, ervaringen of overtuigingen delen.

We hoeven verschillen niet weg te poetsen en we hoeven het niet altijd met elkaar eens te zijn. Maar we kunnen wel nieuwsgierig blijven naar de ander. Vertel. Ik begrijp je nog niet, maar ik wil het wel proberen.

Misschien begint samenleven daar. Bij mensen die besluiten elkaar te blijven zien. En elkaar niet los te laten.

Vanuit het Herinneringscentrum Hornemann willen we daar de komende tijd verder in groeien. Er komt binnenkort een volgende stap aan, waarin we nog meer mensen, verhalen en perspectieven met elkaar willen verbinden. Houd ons in de gaten. En wie mee wil denken, meedoen of helpen: alle hulp is welkom.

Voor mij raakt dat ook aan waarom ik mede aan de basis stond van Eindhoven Voor Elkaar. Ook daar vind ik het belangrijk dat er niet alleen óver mensen, maar mét mensen wordt gesproken. Luisteren, verschillende verhalen serieus nemen en inwoners vanaf het begin betrekken bij keuzes die hun stad raken.

Niet omdat we het altijd met elkaar eens zullen zijn. Verschil hoort bij een stad. Maar een stad wordt sterker wanneer mensen daadwerkelijk kunnen meedoen, wanneer er ruimte is voor verschillende stemmen en wanneer we bereid blijven naar elkaar te luisteren.

P.S. Dank aan iedereen die deze bijzondere 18 september mogelijk maakte. Aan Gemeente Eindhoven voor de ruimte en het vertrouwen, aan Parktheater Eindhoven voor het podium en de plek waar we samen tien jaar Mies-en-Scène konden vieren, en aan mijn collega’s en vrijwilligers van het Herinneringscentrum Hornemann. En natuurlijk aan alle makers en spelers van MIMA. Een bijzonder dankjewel aan Michèle Rijzewijk, die al tien jaar met zoveel energie, betrokkenheid en geloof in echte verhalen mensen bij elkaar brengt. En aan iedereen die deze dag zijn of haar verhaal deelde, luisterde en ontmoette. Juist daardoor krijgt herdenken betekenis.